Waanzin en betovering

De oorsprong van kleur

Kleurexpert Kassia St Clair, auteur van de beststeller Het geheime leven van kleuren openbaart de onstuimige oorsprong van kleur. En de kracht die het heeft ‘om mensen gek te maken’.

tekst: Kassia St Clair
Heidi Gustafson, Near a rainbow rock place in Pacific Northwest mountains
Fig 1. Heidi Gustafson, Near a rainbow rock place in Pacific Northwest mountains

In de lente van 1665 begon de dood door de straten van Londen te waren. De rampzalige uitbraak van de builenpest zou de daaropvolgende anderhalf jaar het leven kosten van een kwart van de bevolking van de stad – zo’n 100.000 mensen. Tijdens de epidemie waagden de bewoners van de stad zich alleen maar tersluiks naar buiten, met een in rozenwater gedrenkte zakdoek tegen hun neus, en hun blik afgewend als ze langs de deuren van de buren kwamen waar grote rode kruisen op waren geklad.

Iemand die zich ook in huis verschanste, was de tweeëntwintigjarige Isaac Newton. Ter afleiding van de ellende in de stad, of misschien omdat het onderwerp een ongekende uitdaging opleverde, richtte hij zijn wonderbaarlijke geest op kleur. Hij hield velletjes bladgoud tussen zijn oog en een kaars om de tinten die ze weerkaatsten te bestuderen. Hij gebruikte prisma’s om de lichtstraal te breken die door een gat in het gordijn van zijn kamer scheen. Hij blies zeepbellen en observeerde opgewonden de kleurvlekken op hun oppervlak. Hij stak zelfs een naald in zijn oog – of liever gezegd, in zijn woorden: ‘tussen mijn oog & het bot zo dicht bij de achterkant van mijn oog als ik kon’. Het laatste experiment was niet erg nuttig en illustreert misschien vooral dat kleur de kracht heeft om mensen gek te maken. Maar veel van Newtons andere bevindingen waren onthullend. Hij leverde het onomstotelijke bewijs dat wit zonlicht een regenboog aan kleuren bevat, variërend van rood tot violet. Dat maakte de weg vrij voor een totaal nieuw inzicht in kleuren: waar ze vandaan komen en hoe en waarom we ze zien.

Ochre in Roussilon
Fig 2. Oker in Roussilon

Wit licht – het zichtbare deel van het elektromagnetische spectrum – is het fundament van kleur. Mensen zijn gewoonlijk trichromatisch, wat betekent dat we lichtgevoelige fotoreceptorcellen (kegelcellen) in onze ogen hebben die ons in staat stellen rode, groene en blauwe lichtgolflengtes te onderscheiden. Een aardbei ziet er voor ons rood uit omdat de groene en blauwe lichtgolflengtes worden geabsorbeerd wanneer wit zonlicht het oppervlak raakt, en dus alleen het rood van de aardbei in onze ogen weerkaatst. Informatie van deze cellen wordt vervolgens doorgegeven aan onze hersenen die vertalen wat we zien. Zelfs als de aardbei in sterk blauw licht wordt gedompeld, zullen we hem nog steeds als rood registreren. We weten welke kleur hij zou moeten zijn en onze geest helpt in te vullen wat we verwachten.

We zien al ongeveer dertig miljoen jaar op deze manier. (Hoewel ongeveer een op de twaalf mannen en een op de tweehonderd vrouwen een vorm van kleurenblindheid heeft.) De theorie is dat ons trichromatische zicht onze voorouders hielp om rijp fruit tussen takken vol groene bladeren te plukken. Andere dieren zien kleuren anders. Honden hebben bijvoorbeeld maar twee typen kegelcellen en zien daarom op dezelfde manier als veel kleurenblinde mensen: een wereld zonder roden. Veel soorten insecten, vogels en slangen hebben daarentegen fotoreceptoren die gevoelig zijn voor ultraviolette en infrarode delen van het spectrum.

Dat ons vermogen om kleur te onderscheiden in ons DNA is gecodeerd en nuttig was om te overleven, verklaart gedeeltelijk het belang van kleur in onze geschiedenis, maar onze band ermee gaat nog veel dieper. En ook sommige van de vroegste bewijzen dat onze voorouders een geestelijk leven hadden zijn vol kleur. Archeologen hebben aangevoerd dat het gebruik van rode okers – die, op schelpen gesmeerd en in stoffen gewreven, in graven zijn gevonden – op de ontwikkeling van menselijke perceptie wijst. En dan is er de grotkunst. De grotten van Lascaux in Frankrijk waren van ongeveer 17.000 tot 15.000 v.C. bewoond. Tijdens hun verblijf hebben de toenmalige bewoners de muren van de grot versierd met kuddes aanvallende bizons, herten, paarden en katten in verzadigde rode en gele okers, donker mangaan en houtskool, en witten van klei of kalk. Tientallen andere, even schitterende voorbeelden zijn over de hele wereld ontdekt. Begin 2021 hebben archeologen in Indonesië een levens grote afbeelding van een wild zwijn in roden en bruinen gevonden die minstens 45.500 jaar oud is: het oudste voorbeeld tot nu toe.

Bronnen van mooie kleuren, zoals okers en afzettingen van bleke kaolien, waren duidelijk hooggewaardeerd. Later, toen de handelsroutes zich ontwikkelden en beschavingen opkwamen en verdwenen, bleven kleurstoffen inherent aan de menselijke cultuur. Het vulkanische mineraal cinnaber, dat het scharlaken pigment vermiljoen voortbrengt, is al minstens sinds het tiende millennium v.C. gebruikt. Door de aansprekende bloedrode kleur werd het op allerlei zaken toegepast, van begrafenisriten en vruchtbaarheidsrituelen tot eenvoudige decoratie van huizen. Archeologen hebben de resten gevonden van een groot vat met rauwe cinnaber in een pigmentwinkel bij Pompeji, de Romeinse stad die in 79 n.C. werd verwoest door een uitbarsting van de Vesuvius. Veel van de voorraad van de Romeinen kwam uit Sisapu (het huidige Almadén) in Spanje en werd vandaar – onder bewaking vanwege zijn waarde – door het hele rijk vervoerd.

Eeuwen later legden de Azteken en de Inca’s een soort belasting op aan onderworpen groepen in de vorm van zakken cochenille, een bloedrode kleurstof gemaakt van een inheems insect in Amerika. Túpac Amaru, de laatste van de koninklijke Incadynastie, werd in 1572 door de Spanjaarden geëxecuteerd, gekleed in een ‘mantel en wambuis van karmozijnrood fluweel’.

Maar terwijl schakeringen rood mensen al heel lang hebben betoverd, zijn andere tinten ook belangrijk gebleken om welvaart, status en macht uit te drukken. In China was geel een van de kleuren van de vijf-elemententheorie. Omdat geel werd geassocieerd met een seizoen (einde van de zomer), richting (centrum), planeet (Saturnus) en dier (draak), werd het gezien als ‘de kleur van heersers’, volgens een verhandeling uit de tweede eeuw v.C. Stof die zonnig was geverfd met de gouden wortels van de Rehmannia glutinosa, Chinees vingerhoedskruid, was eeuwenlang voorbehouden aan koninklijke families en hun lijfbedienden.

Het prestige van een kleurstof berustte vaak op een combinatie van de mate van verzadiging van het pigment of de verf die ervan werd gemaakt, en de moeite die het kostte om hem te produceren. Neem ultramarijn, een fel blauw. Het werd gemaakt door het vermalen en zuiveren van de halfedelsteen lapis lazuli die traditioneel werd opgegraven in een afgelegen, bergachtig gebied in het noordoosten van het huidige Afghanistan. Het steen werd eeuwenlang via de zijdenroute naar het oosten en westen verhandeld, samen met textiel, bont, verfstoffen en talloze andere waren. Eenmaal op de plaats van bestemming veranderde de lapis lazuli pas in een bruikbaar pigment nadat hij met veel inspanning tot poeder was vermalen, vervolgens met was of hars vermengd was tot een deegachtige consistentie, en dan gekneed was in een loogoplossing om het blauw te isoleren en onzuiverheden te verwijderen. Het resultaat was een verbazingwekkend diep en krachtig blauw. In Europa werd deze stralende kleur symbolisch verbonden met de maagd Maria: op schilderijen zien we haar vanaf de twaalfde eeuw vaak gehuld in blauwe stof, de zeldzaamheid en kosten van het pigment weerspiegelden de devotie van de kunstenaars en opdrachtgevers.

Omdat ultramarijn schaars was en soms duurder dan goud, werden her en der alternatieven ontwikkeld. Voor de oude Egyptenaren vertegenwoordigde blauw de hemel, de heilige Nijl en Amon-Ra, een belangrijke godheid. Hun toewijding aan deze tint inspireerde hen rond 2500 v.C. om een synthetisch alternatief te ontwikkelen dat ze hsbd-iryt noemden: letterlijk ‘kunstmatige lapis-lazuli’, en dat ze vervolgens op grote schaal produceerden. Dit pigment, dat tegenwoordig Egyptisch blauw wordt genoemd, werd gemaakt door kalk, zand en een koperrijk mineraal zoals malachiet samen te verbranden op heel precieze hoge temperaturen. Het proces schiep een bestendig glasachtig blauw pigment dat onder andere gebruikt werd om de hoge, kegelvormige kroon van koningin Nefertiti te versieren.

Rond de Middellandse Zee was Tyrisch purper een vergelijkbare machtskleur. De verf, een rijke, donkere schakering die door Plinius is vergeleken met geronnen bloed, werd gemaakt van het kliervocht van twee soorten zeeslakken. De vloeistof die aan de slakken werd onttrokken – er waren wel 250.000 exemplaren nodig om 30 gram verf te produceren – werd tien dagen in een vat met oude urine (een bron van ammonia) gedaan om te fermenteren. Stof die in de voltooide verf werd gedompeld werd eerst geel, dan groen, dan blauw voordat uiteindelijk de gewenste wijnrode tint was bereikt. In de vierde eeuw v.C kostte de verf net zoveel als zilver, en de waarde nam alleen maar toe toen de zeeslakkenpopulatie drastisch afnam. In Rome was het aanvankelijk een symbool van militaire onderscheiding, en werd het, toen de waarde toenam, nog exclusiever, tot het alleen nog maar gedragen mocht worden door een selecte elite. ‘Dit is het purper waarvoor de Romeinse fasces en bijlen een weg vrijmaken,’ schreef Plinius. ‘Het is het embleem van edele jeugd; het onderscheidt de senator van de krijger; het wordt te hulp geroepen om de goden te verzoenen.’ Ook het Byzantijnse keizerlijk hof bewaakte het gebruik ervan, totdat de kleur synoniem werd aan zijn macht. Tegen de negende eeuw werden de kinderen van een heersende keizer ‘porphyrogennetis’ genoemd. Letterlijk ‘in het purper geboren’.

Toen prijs en gewoonte niet genoeg bleken om het gebruik van kleur te reguleren, werden er weeldewetten aangenomen. Deze moesten toegang tot en gebruik van bepaalde goederen, zoals voedsel en kleding, reguleren en werden in de hele wereld door allerlei culturen aangenomen. Boeren in het vroeg zeventiende-eeuwse Shogun-tijdperk in Japan bijvoorbeeld, mochten geen karmozijn of donkerrood dragen. In het vijftiende-eeuwse Engeland was het dragen van scharlakenrood geverfde stof voorbehouden aan een selecte groep, net als goudlaken.

Heidi Gustafson, Hematite field study
Fig 3. Heidi Gustafson, Hematite field study

Hoewel hooggewaardeerde natuurlijke kleurstoffen – waaronder cochenille, nu beter bekend als de voedselkleurstof E120 – nog steeds worden gebruikt, zijn de afgelopen twee eeuwen gekleurd door een symfonie van synthetische verven. In 1856 stuitte een achttienjarige Britse scheikundige, William Perkin, op de methode voor de eerste anilineverf. Het was puur toeval – hij probeerde eigenlijk een kuur tegen malaria te vinden – maar zijn ontdekking van een purperkleurige verf die hij mauveïne noemde, veranderde voor altijd het kleurlandschap.

Mauve, dat wordt onttrokken aan niet-duurzame petrochemische stoffen, werd een betaalbare modesensatie en leidde tot de ontdekking van een regenboog van andere anilineverven. Voorheen bloeiende industrieën, zoals de teelt van de planten die nodig zijn voor meekrap- en indigoverven, hielden abrupt op te bestaan. De prijs van vijftig kilo van het eerste, bijvoorbeeld, zakte van 30 shilling in 1868 (wat gelijkstond aan het weekloon van een arbeider), naar krap acht shilling het volgende jaar. De nieuwe anilineverven zijn wat we tegenwoordig grotendeels gebruiken.

Tegelijkertijd werden reeksen nieuwe pigmenten ontdekt. Negentiende-eeuwse kunstenaars konden klodders van voorheen ongekende tinten uit kant-en-klare tubes knijpen. Marsrood; synthetisch ultramarijn; chroomoranje en -geel; azuur- en kobaltblauw; en chroomoxidegroen. Net als de synthetische verven waren de nieuwe pigmenten vaak goedkoper en makkelijker om mee te werken dan traditionele, natuurlijke alternatieven. Nu ze binnen ieders bereik lagen, waren individuele kleuren niet langer zo onlosmakelijk verbonden met macht en status.

Vrije toegang tot kleur in ons dagelijks leven is alleen maar toegenomen de afgelopen decennia. Zwart-witfotografie en -film maakten plaats voor veelkleurige equivalenten. Kleding is steeds goedkoper geworden met de komst van synthetische stoffen en mas- saproductie. Trends voor auto’s, interieurs, kleren en cosmetica wisselen per seizoen. Er worden tinten en afwerkingen ontwikkeld die nooit zouden kunnen bestaan buiten de digitale media, en die geen equivalent hebben in de fysieke wereld. Via onze smartphones, televisies en sociale media kunnen bedrijven en individuen naar onze beperkte aandacht dingen door gebruik te maken van salvo’s verzadigde kleuren en intrigerende paletten – we dompelen ons onder in kakofonieën van kleur.

Weinig mensen zouden ervoor pleiten terug te keren naar een tijd waarin sommige tinten alleen waren voorbehouden aan de rijken en machtigen, maar tegelijkertijd lijkt de belangstelling voor zelfgemaakte en zelfverzamelde pigmenten en verven steeds meer toe te nemen. Heidi Gustafson, die jarenlang okers heeft verzameld in de uitlopers van de Cascadebergen in Washington, heeft vele anderen – vooral vrouwen – geïnspireerd om ook zoiets te doen. Stella Maria Baer, Lorraine Brigdale, Amanda Brazier, Nancy Pobanz en Caitlin French onderzoeken, produceren en gebruiken allemaal gevonden of wilde pigmenten. De kleurstoffen zijn misschien niet zo fel als synthetische, maar ze hebben betoverende nuances en schakeringen, elk met hun eigen tekortkomingen en subtiliteiten. Daarnaast hebben sommige stoffenververs die met planten, dieren of zelfs huisafval werken steeds meer invloed gekregen. Vaak maken ze gebruik van sociale media om technieken te delen, workshops aan te bieden en de stoffen die ze creëren te verkopen.

De huidige pandemie heeft een gunstig effect gehad. In de afgelopen twee jaar, waarin veel mensen gedwongen werden een groter deel van hun leven digitaal te leven dan ooit tevoren, lijkt ons latente verlangen naar kleurenpaletten die hun bestaan danken aan de wereld om ons heen alleen maar te zijn aangewakkerd. Mensen lijken te hunkeren naar fysiekere, tastbaardere interactie met kleuren die onvoorspelbaar en uitdagend zijn. Isaac Newton zou dat zeker hebben goedgekeurd.

Recente verhalen