Veelgezocht:

James Turrell, Roden Crater Sunset

Laatste issue

No. 43 Herfst 2026 15,00

Werken aan je imago

Whistler in het Van Gogh Museum

Interview
No. 43 •

Met zijn zwarte haar en opvallende witte lok bewoog James McNeill Whistler zich door bohemien Londen en Parijs. Het Van Gogh Museum brengt de dandy, dwarsdenker en radicale schilder van stemmingen naar Amsterdam.

tekst: Barbera Bosma
Fig 1. James McNeill Whistler (1834-1903), Compositie in grijs: portret van de schilder (Arrangement in Gray: Portrait of the Painter), c. 1872, olieverf op doek, 74,9 × 53,3 cm, Detroit Institute of Arts

De Amerikaanse kunstenaar James McNeill Whistler (1834-1903) ontwikkelde zijn kunstenaarschap grotendeels in Europa. Hij liet een omvangrijk en veelzijdig oeuvre na van schilderijen, etsen en tekeningen. Toch is hij hier relatief onbekend. ‘Zelfs in Engeland las ik in recensies dat men hem echt als een ontdekking ervoer,’ zegt Edwin Becker, conservator tentoonstellingen van het Van Gogh Museum. ‘Zijn werk is enorm verspreid: er hangt iets in Londen, in Parijs, veel in Amerika. Je ziet zelden een breed overzicht bij elkaar.’ Becker liep al langer rond met het idee voor een groot Whistler-overzicht. Het laatste omvangrijke internationale retrospectief dateerde uit de jaren negentig. Toen hij onlangs bij Tate Britain de Nocturnes, White Girls, societyportretten en etsen samen zag, raakte hij opnieuw onder de indruk van Whistlers radicaliteit. ‘Juist samen zie je hoe revolutionair hij was.’

Whistlers beroemdste schilderij, Arrangement in Grey and Black No. 1, kennen velen als Whistler’s Mother, een beeld dat zo iconisch werd dat het opdook in onder meer The Simpsons en Mr. Bean. Zelf vond Whistler het onderwerp van een schilderij minder belangrijk dan kleur, lijn en harmonie. Niet voor niets gaf hij werken titels als Arrangement, Symphony en Nocturne: kunst hoefde volgens hem geen verhaal te vertellen, maar moest, zoals muziek, vooral een stemming oproepen.

Die ogenschijnlijke moeiteloosheid was bedrieglijk. Voor zijn levensgrote portretten liet Whistler modellen soms tientallen keren terugkomen; hij bracht verf aan, schraapte die weer weg en begon opnieuw. Toch oogt het resultaat alsof het in één beweging is ontstaan. ‘Bij Van Gogh zie je echt hoe het geschilderd is, je voelt de beweging in de penseelstreek,’ zegt Becker. ‘Bij Whistler helemaal niet. Whistler zuivert zichzelf eigenlijk weg.’

 

James McNeill Whistler, {{Portrait of the Painter's Mother: Arrangement in Grey and Black, No. 1}}, 1870-71, olieverf op doek, 144,3 x 162,5 cm, collectie Musée d'Orsay, Paris
Fig 2. James McNeill Whistler, Portrait of the Painter's Mother: Arrangement in Grey and Black, No. 1, 1870-71, olieverf op doek, 144,3 x 162,5 cm, collectie Musée d'Orsay, Paris

In het openbaar was Whistler aanzienlijk minder terughoudend. Met zijn zwarte haar en opvallende witte lok bewoog hij zich door het bohémienmilieu van Londen en Parijs, botste met critici en opdrachtgevers en bouwde zorgvuldig aan zijn imago. Een rechtszaak tegen kunstcriticus John Ruskin droeg mede bij aan zijn faillissement. Het Van Gogh Museum typeert hem als dandy, dwarsdenker en influencer avant la lettre. ‘Hij had zijn eigen marketing goed op orde en vocht ervoor zijn kunst onder de aandacht te krijgen,’ zegt Becker. ‘Maar hij hield ook stoïcijns vast aan zijn principes.’

Tijdgenoot Vincent van Gogh kende en bewonderde Whistlers werk. Hij zag Whistler’s Mother, kende zijn etsen en rekende hem tot de kunstenaars die hij en zijn broer Theo ‘in onze tijd hebben liefgehad’. In zijn brieven verwees hij ook naar Whistlers verdediging tijdens de Ruskin-rechtszaak: achter een schilderij dat in twee dagen gemaakt lijkt, kan de ervaring van een heel kunstenaarsleven schuilgaan. Voor Becker schuilt Whistlers kracht vooral in de tijdloosheid van zijn werk. ‘De Nocturnes vind ik geweldig. Ze zijn niet alleen revolutionair, maar ook tijdloos.’ Wat hij hoopt dat bezoekers meenemen? ‘Dat ze gaan nadenken over wat kunst eigenlijk is. Bij Whistler gaat het niet zozeer om het onderwerp, maar om kleur, harmonie, lijnen en wat die samen oproepen. Een brug over de Theems, alleen een wateroppervlak: met heel subtiele middelen weet hij daar een andere wereld van te maken. Daar blijf je naar kijken.’

Whistler. Dandy en dwarsdenker, tot stand gekomen in samenwerking met Tate Britain, is vanaf 16 oktober t/m 10 januari te zien in het Van Gogh Museum. Gelijktijdig is in De Mesdag Collectie Whistler. Verliefd op Nederland te zien.

Het volledige seizoensoverzicht lees je in het herfstnummer van See All This. Bestel een exemplaar in onze shop >

Recente verhalen