Veelgezocht:

James Turrell, Roden Crater Sunset

Laatste issue

No. 43 Herfst 2026 15,00

Doorwaakt

Nachtlichtkunst in het Dordrechts Museum

Interview
No. 43 •

Een nacht doorhalen in de zeventiende eeuw. In het Dordrechts Museum dwaal je van de schemer tot het spookachtige witching hour langs kometen,
nachtbrakers en heksen.

Lieve Verschuier, {{Staartster (komeet) boven Rotterdam}}, 1680, olieverf op paneel, 25,5 x 32,5 cm, Museum Rotterdam
Fig 1. Lieve Verschuier, Staartster (komeet) boven Rotterdam, 1680, olieverf op paneel, 25,5 x 32,5 cm, Museum Rotterdam
tekst: Sarah Knigge

‘De esthetiek van  de nacht is wezenlijk anders dan die van de dag,’ vertelt kunsthistoricus en journalist Stefan Kuiper, die voor het Dordrechts Museum de tentoonstelling From Dusk Till Dawn samenstelde. ‘De wereld van de nacht is een wereld van grijstinten. Kleuren verdwijnen, details worden onzichtbaar, alles groeit dicht en wordt een soort contour van zichzelf. Als zonlicht informatie geeft over hoe de dingen eruitzien, dan brengt maanlicht meer een staat van mogelijkheden, van suggesties. Het is de verbeelding die de ruimte krijgt. Ik vermoed dat het daarom voor kunstenaars zo aantrekkelijk is: de wereld wordt een soort blanco canvas.’

De tentoonstelling brengt ruim honderd werken samen van onder anderen Gerrit Dou, Aelbert Cuyp, Gesina ter Borch en Aert van der Neer, die de donkere uren verbeeldden in schilderijen, prenten en tekeningen. Van zaal naar zaal loop je steeds dieper de duisternis in, vergezeld door de stemmen uit de podwalk, gemaakt in samenwerking met toneelschrijver Philip Walkate, die je meenemen door een doorwaakte nacht in de zeventiende eeuw – toen het nog echt donker werd. Je wandelt langs landschappen in het zachte, warme licht van het gouden uur. Door de schemer, wanneer de lantaarns worden ontstoken en het uitgaanspubliek de straat op gaat. Langs gesloten luiken, waar nachtuilen bij kaarslicht nog boven hun boeken hangen. Verder de donkerte in, langs rivieren die het maanlicht weerkaatsen, onder indrukwekkende sterrenhemels en zelfs een komeet die zijn staart door de lucht trekt. Tot je het spookachtige  bereikt, het goddeloze uur waarin je je beter niet meer buiten kunt begeven – het domein van heksen en andere kwaadwillenden, waar zelfs een vonk uit de haard een grote brand kan doen oplaaien.

Aelbert Cuyp, {{Gezicht op Rhenen, met ruiters op de voorgrond}}, olieverf op paneel, 67,5 x 90,5 cm, particuliere collectie via de Hoogsteder Museum Stichting
Fig 2. Aelbert Cuyp, Gezicht op Rhenen, met ruiters op de voorgrond, olieverf op paneel, 67,5 x 90,5 cm, particuliere collectie via de Hoogsteder Museum Stichting

‘Een inzicht dat ik pas later kreeg, is dat nachtkunst ontzettend paradoxaal is,’ zegt Kuiper, ‘want je hebt er twee dingen voor nodig: licht en kleur. Wat je ziet, is dus eigenlijk nachtlichtkunst. Dat is de enige nacht die je kunt schilderen: een die wordt teruggedrongen door een kaars, een olielamp of de maan.’

In dat verdringen van de nacht lag voor sommige kunstenaars dan juist ook de uitdaging en ontwikkelden ze een eigen stijl. ‘Als je naar Rembrandt kijkt, dan komt het licht nergens vandaan, het lijkt vanuit de mensen zelf te komen, alsof ze een soort lampionnen zijn. Bij Gerrit Dou komt het altijd van een kaars, en bij Caravaggio zie je vaak een soort hemels licht dat als een goddelijke baan van bovenaf een donkere ruimte in schijnt.’ Schilders probeerden elkaar daarin ook af te troeven. ‘Ze zaten natuurlijk allemaal in dezelfde vijver te vissen, hadden dezelfde klanten. Je ziet dus dat ze het steeds interessanter probeerden te maken. Een kunstenaar schildert eerst één kaars, en daarna vier. Dat wordt vervolgens door anderen opgepikt en wordt bijna een huzarenstukje: spelen met vier verschillende lichtbronnen.’

Tot nu toe was er nauwelijks aandacht voor vroegmoderne nachtkunst in Nederland. ‘Het is een onderbelicht onderwerp, waar nog weinig onderzoek naar is gedaan,’ vertelt Kuiper. Deze tentoonstelling en catalogus zijn een eerste stap om dat beeld verder in te kleuren. ‘De werken zijn niet alleen mooie objecten, maar ook een soort vensters naar een tijd waarin ze de dingen anders deden. Er is een hele nachtelijke wereld waarvan je geen vermoeden had en waartoe je door deze kunstwerken nu toegang krijgt.’

From Dusk Till Dawn is te zien t/m 21 februari 2027 in het Dordrechts Museum.

Het volledige seizoensoverzicht lees je in het herfstnummer van See All This. Bestel een exemplaar in onze shop >

Recente verhalen