Veelgezocht:

James Turrell, Roden Crater Sunset

Laatste issue

No. 43 Herfst 2026 15,00

Achter de schermen bij Whistler. Verliefd op Nederland

De totstandkoming van de tentoonstelling in De Mesdag Collectie

Artikel

Een tentoonstelling over de baanbrekende kunstenaar James McNeill Whistler (1834–1903) stond al lang op het wensenlijstje van het Van Gogh Museum en De Mesdag Collectie. Dankzij een samenwerking met Tate Britain en na jarenlange voorbereiding is het dit najaar zover. Conservator Renske Suijver van De Mesdag Collectie geeft een inkijkje achter de schermen.

tekst: Renske Suijver
James McNeill Whistler, Het geborduurde gordijn (The Embroidered Curtain), 1889, ets en drogenaald op papier, 24 x 16 cm, Stadsarchief Amsterdam
Fig 1. James McNeill Whistler, Het geborduurde gordijn (The Embroidered Curtain), 1889, ets en drogenaald op papier, 24 x 16 cm, Stadsarchief Amsterdam

‘Toen duidelijk werd dat we in het Van Gogh Museum een tentoonstelling over Whistler gingen maken, bekend van zijn sfeervolle nachtgezichten en iconische portretten zoals dat van zijn moeder, kreeg ik meteen zin om zijn relatie met Nederland uit te diepen. De kunstenaar bezocht ons land ten minste elf keer en maakte er tientallen aquarellen, schilderijen en prenten. Over de serie etsen van Amsterdamse grachtenpanden schreef hij zelf: “Wat ik tot dusverre gedaan heb, is van veel hogere kwaliteit dan al het voorafgaande. Het verenigt de fijnste detaillering (…) met meer vrijheid en een fijnere uitvoering.” Whistler liet op zijn beurt Nederlandse kunstenaars als Willem Witsen en George Hendrik Breitner met andere ogen naar hun omgeving kijken. Ook zijn moderne portretten én zijn radicale houding inspireerden Nederlandse tijdgenoten.

In het Van Gogh Museum is een overzichtstentoonstelling over Whistler te zien – de eerste in Nederland en de grootste Europese overzichtstentoonstelling in dertig jaar. De Mesdag Collectie, die onder het beheer van de Stichting Van Gogh Museum valt, is de perfecte locatie voor een gelijktijdige focustentoonstelling over Whistler en Nederland. Whistler en Mesdag kenden elkaar en op zijn allerlaatste dag in Nederland, 31 augustus 1902, bezocht Whistler het museum. Als conservator van De Mesdag Collectie is het mijn missie om dit best kept secret aan de Haagse Laan van Meerdervoort bekender te maken. Een tentoonstelling over deze spraakmakende kunstenaar kan daar zeker aan bijdragen.

James McNeill Whistler, Sneeuw, Amsterdam (Snow, Amsterdam), 1882, waterverf op papier, privécollectie
Fig 2. James McNeill Whistler, Sneeuw, Amsterdam (Snow, Amsterdam), 1882, waterverf op papier, privécollectie

The Gentle Art of Making Enemies

De verstilde sfeer in Whistlers kunst stond in sterk contrast met zijn karakter. Hij bouwde bewust aan een reputatie als onruststoker en streed voor zijn artistieke idealen. Toen Whistler in 1892 een aantal van zijn strijdlustige brieven publiceerde, noemde hij de bundel toepasselijk The Gentle Art of Making Enemies (de edele kunst van het vijanden maken).

Zelf ben ik totaal niet van het vijanden maken, maar ik bewonder Whistler wel om de strijd die hij onophoudelijk voerde tegen de traditie en vóór experimentele, esthetische kunst. Bij het maken van deze tentoonstelling – en eigenlijk van iedere tentoonstelling – is juist samenwerken het toverwoord. Dat begint met de conservator van Tate en mijn collega-conservator in het Van Gogh Museum. Samen tot een inhoudelijk concept komen en de selectie voor een tentoonstelling maken, vind ik het leukste wat er is. Daarna volgt de uitdaging om bruikleengevers ervan te overtuigen tijdelijk afstand te doen van hun geliefde werken. Lange leve de registrars, die vervolgens met engelengeduld tot contracten en logistieke planningen komen.

Met de educator pingpong ik wekenlang heen en weer om de poëtische werken die Whistler hier maakte en zijn liefde voor Nederland in de meest passende woorden uit te drukken. Ook voor de publicatie en een breed scala aan communicatie-uitingen en lezingen destilleer ik verhalen, citaten en afbeeldingen die de kunstenaar en zijn bezoeken aan Nederland tot leven brengen. De vormgeving van tentoonstelling en boek vind ik een heerlijk proces, en in dit geval is die extra relevant omdat Whistler er zelf zoveel waarde aan hechtte: hij ontwierp zijn eigen publicaties en tentoonstellingen in een verfijnde, sobere stijl.

Fig 3. James McNeill Whistler (1834-1903), Compositie in grijs: portret van de schilder (Arrangement in Gray: Portrait of the Painter), c. 1872, olieverf op doek, 74,9 × 53,3 cm, Detroit Institute of Arts

Alles voor de kunst

Omdat we met deze tentoonstelling de tweede locatie zijn, konden we vanaf mei al een voorproefje nemen bij Tate Britain in Londen. Dat is altijd leerzaam, en het is ook fijn om de uitbundige lijsten rond de werken te zien, die zo bepalend kunnen zijn. Maar vooral bleek opnieuw: de schilderijen, prenten en tekeningen van Whistler zijn in het echt zoveel indrukwekkender dan op een afbeelding. Hij gaf alles voor de kunst, en al die inspanningen zijn het waard geweest.

Zo werkt ook het hele tentoonstellingsteam tot in het kleinste detail om recht te doen aan Whistlers kunst en levensverhaal. Vanaf 16 oktober laten we ons kindje in Den Haag en Amsterdam los en is het aan de bezoekers om zelf te gaan kijken. Naar de verhalen over Whistler, naar zijn werk, en misschien dankzij zijn tijdloze verbeeldingen van ons land ook weer met een frisse blik naar de schoonheid van de eigen omgeving.’

Whistler. Verliefd op Nederland is van 16 oktober 2026 tot en met 10 januari 2027 te zien bij De Mesdag Collectie in Den Haag. Op dezelfde data toont het Van Gogh Museum in Amsterdam Whistler. Dandy en dwarsdenker.

Recente verhalen