Veelgezocht:

James Turrell, Roden Crater Sunset

Laatste issue

No. 43 Herfst 2026 15,00

Tuinieren voor de geest

10x waarom tuinieren helend is

Artikel
No. 30 •

In haar baanbrekende boek Tuinieren voor de geest verklaart psychiater Sue Stuart-Smith de therapeutische werking van tuinieren: terwijl wij voor planten zorgen, zorgen zij eigenlijk voor ons. Tien manieren om te ontdekken hoe helend tuinieren kan werken.

tekst: Sue Stuart-Smith
Howard Sooley, {{Derek Jarman's, Prospect Cottage Garden a Dungeness, Kent, UK}}, vanaf 1986, 1993, te zien op de tentoonstelling Garden Futures: Ontwerpen met Natuur in het Vitra Design Museum, Weil am Rhein.
Fig 1. Howard Sooley, Derek Jarman's, Prospect Cottage Garden a Dungeness, Kent, UK, vanaf 1986, 1993, te zien op de tentoonstelling Garden Futures: Ontwerpen met Natuur in het Vitra Design Museum, Weil am Rhein.

1. ZAAI

Door het zelf opkweken van planten uit zaad raakte ik verslingerd aan tuinieren. En zelfs nu maakt het wonder van ontluikend leven me iedere keer blij. Door je tuin deels te beginnen vanuit zaad, schep je als het ware nieuw leven. In zaad ligt de toekomst al besloten en dit aspect van tuinieren kan helpen in tijden dat het leven onzeker voelt. Ik ken weinig dingen die zo simpel zijn, maar zoveel positieve verwachting oproepen en zo’n krachtig resultaat opleveren. Nog niet zoveel ervaring met tuinieren? Begin dan met zaadjes die je gegarandeerd blij zullen maken: Oost-Indische kers en zonnebloemen zijn heerlijk kleurrijk en makkelijk te telen.

2. VERTRAAG

Het aanhoudende tempo van het stadsleven en de verleiding van moderne technologie hebben geleid tot een onderwaardering van de langzamere ritmes van de natuur. In de tuin moet je je overgeven aan het tempo van de planten. Als je jezelf toestaat om in het nu te zijn, kan tuinieren een meditatief effect hebben en kun je vertraagde tijd ervaren. Het ritmische en repetitieve van wieden, schoffelen en zaaien maakt deze activiteiten heel geschikt om mindful uit te voeren. Voor mij is tuinieren een manier om mijn geest te kalmeren en te ontspannen, en vaak merk ik dat de wirwar in mijn hoofd oplost naarmate de emmer met onkruid voller wordt.

3. VERBIND

De aardse tastbaarheid van tuinieren kan een goed tegengif vormen tegen het staren naar een scherm. Carl Jung, de beroemde psychoanalyticus, zag de waarde van tuinieren omdat hij geloofde dat het moderne leven de mens had vervreemd van de ‘donkere moederlijke, aardse grond van ons leven’. Jung beschreef een eeuwenoude emotionele en spirituele band met de aarde die ons in contact brengt met het mysterie van hoe leven wordt geregenereerd en in stand gehouden. We hebben ook een oude lichamelijke band met de aarde omdat we in de loop van onze evolutie als soort mee-evolueerden met een groot aantal ‘goedaardige’ bacteriën die in de bodem leven. Deze organismen spelen een belangrijke rol bij het stimuleren van gezonde activiteit in ons immuunsysteem, en uit onderzoek blijkt dat één bacterie in het bijzonder, Mycobacterium vaccae, helpt om het niveau van de stemmingverhogende neurotransmitter serotonine in de hersenen te verhogen.

4. SPEEL

Door te tuinieren kun je het plezier ervaren van iets scheppen. De tuin is een ‘tussenruimte’ – een plaats waar ons diepste, dromerige zelf en de echte wereld elkaar kunnen ontmoeten en we ons, als een spelend kind, kunnen verliezen in het simpelweg dingen laten gebeuren. Een van de grootste studies naar ouder worden in de VS, uitgevoerd door de Harvard universiteit, liet zien dat mensen die creatieve uitlaatkleppen ontwikkelden toen ze in de vijftig waren, drie keer meer kans hebben om gezond tachtig te worden dan zij die dat niet hadden gedaan. Er zijn meerdere verklaringen voor. Een daarvan is dat ons zelfbeschikkingsvermogen groter wordt als we een deel van onze wereld zelf kunnen vormgeven, en een andere kan verband houden met het vrijkomen van een in de hersenen aangemaakte zenuwcelstimulerende factor (BDNF). Het opgaan in creatieve spelmomenten wordt in verband gebracht met verhoogde niveaus van BDNF, dat werkt als meststof in de hersenen en zorgt voor gezonde groei en herstel van neurale netwerken.

5. ZORG

Een tuin is per definitie een plek waar voor gezorgd wordt en als tuinier ga je een levende relatie aan waarin je niet helemaal de controle hebt. Dit kan soms frustrerend zijn, zeker als er dingen misgaan, maar het zorgen voor planten is in de basis een verzorgende activiteit en dat kan een kalmerende invloed op ons hebben. Zorgen wordt namelijk geassocieerd met het vrijkomen van endorfine, onze lichaamseigen opioïde, alsook oxytocine, bekend als het knuffelhormoon, die beide een positief effect op onze geestelijke gezondheid hebben. In de moderne cultuur worden zorgactiviteiten vaak ondergewaardeerd, maar door het zorgen voor een tuin kunnen we ons onderdeel voelen van iets dat groter is dan onszelf. Na verloop van tijd raakt de tuin verweven met ons gevoel van identiteit en raken we verbonden met een plaats die ons kan beschermen als het moeilijk wordt.

 

Justine Kurland, {{Orchard}}, 1998, chromogenic print, 76.2 × 101.6 cm
Fig 2. Justine Kurland, Orchard, 1998, chromogenic print, 76.2 × 101.6 cm

6. RUIK

De reuk is ons krachtigste en meest primitieve zintuig, omdat de receptoren in de neus in direct contact staan met de centra voor emotie en geheugen, diep in ons brein. Neem de tijd om het aroma van je bloeiende planten op te snuiven. Hun chemische samenstelling kan je in een bepaalde stemming brengen en je gevoel van ontspanning of alertheid beïnvloeden. Lavendelgeur werkt bijvoorbeeld kalmerend doordat het niveau van de neurotransmitter serotonine daardoor wordt verhoogd, terwijl rozemarijn opwekkend is omdat het niveau van dopamine en acetylcholine een boost krijgt. De geur van citrusbloesem werkt opbeurend door het gecombineerde effect op de niveaus van serotonine en dopamine. Rozengeur wordt in verband gebracht met stressverlaging en kan, zoals een onderzoek heeft uitgewezen, het niveau van het stresshormoon adrenaline zelfs met 30% verlagen.

7. CONTEMPLEER

Een tuin is veel meer dan een fysieke ruimte, een tuin geeft ons ook geestelijke ruimte. Dit is in alle tijden zo geweest en door de geschiedenis heen hebben tuinen mensen een contemplatieve omgeving en toevluchtsoord geboden. Probeer elke dag wat tijd vrij te maken om de natuur om je heen echt waar te nemen en weersta de impuls om aan de slag te gaan in de tuin, in ieder geval voor eventjes. Zit stil en hoor de vogels fluiten in de bomen, het geluid van de wind in de bladeren of lig in het gras en bekijk de wereld vanuit een ander perspectief. Als we ons veilig voelen in een omgeving zoals een tuin, wordt onze vluchten-of-vechten reactie verminderd en wordt ons parasympatische systeem, dat zorgt voor een herstellende rusttoestand, geactiveerd. Er treden weldadige veranderingen op in de elektrische activiteit in ons brein en binnen enkele minuten vertraagt onze hartslag en gaat onze bloeddruk omlaag. Tegelijkertijd blijkt ook het niveau van het stresshormoon cortisol na 20 tot 30 minuten te dalen.

8. VIER

Schoonheid is subjectief, maar bloemen lijken een ingebakken reactie in ons op te roepen. Hoe gedetailleerd of simpel ook, een bloem is altijd in evenwicht en harmonie, en mensen hebben een voorkeur voor patronen waarin regelmaat gecombineerd wordt met variatie. Sigmund Freud hield erg van bloemen. Hij zei ooit: ‘Bloemen zijn rustgevend om naar te kijken, ze hebben geen emoties of conflicten.’ In de laatste jaren van zijn leven vond hij veel troost in zijn tuin en op zijn sterfbed werd hij naar beneden gebracht zodat hij naar zijn geliefde bloemen kon kijken. Onze behoefte aan schoonheid ligt diep verankerd in onze biologische blauwdruk en kan een groot effect hebben op ons welzijn. Het ervaren van schoonheid blijkt gepaard te gaan met neurale activiteit in de delen van onze hersenen die worden geassocieerd met romantische liefde. Deze netwerken maken deel uit van ons beloningssysteem en spelen een belangrijke rol bij het integreren van onze gedachten, gevoelens en motivaties en bij het onderdrukken van onze angst- en stressrespons. Schoonheid wordt vaak gezien als niet-essentieel, maar het is juist een vorm van emotionele voeding.

9. CONFRONTEER

De aarde bewerken brengt ons door de seizoenen heen in verbinding met de eeuwige levenscyclus van dood en wedergeboorte. In ons dagelijks leven hebben we de neiging om dood en rouw te vermijden, maar je kunt er niet omheen dat dingen in de tuin doodgaan. De schoonheid van planten als hun bladeren verwelken en ze zaadhoofdjes vormen, heeft echter ook de belofte van wedergeboorte in zich. Zoals Stanley Kunitz, dichter en tuinier, zei: sterfelijkheid is ‘de harde realiteit, wellicht de hardste realiteit waar we mee te maken hebben’. De composthoop doet hem zelfs denken aan het feit dat ‘we allemaal compostmateriaal zijn’. De tuin kan de dood minder vreemd en gewoner maken.

10. MAXIMALISEER

Mensen voelen zich vaak machteloos en wanhopig over de wereldwijde klimaatcrisis. Gezien de omvang en ernst van de situatie kan het moeilijk zijn om te weten wat je als individu kan bijdragen. De biodiversiteit in je tuin maximaliseren is een haalbare positieve interventie, niet alleen voor ons als individu, maar voor hele gemeenschappen. Onderzoeken wijzen uit dat tuinen die met het oog op variatie en complexiteit geplant zijn, met veel bloemen die bestuivers aantrekken, en waar geen gif wordt gebruikt fungeren als ecologische hotspots, als safehouses voor de natuur. Psychologisch onderzoek laat een positief verband zien tussen complexiteit en biodiversiteit in de beplanting en het niveau van psychisch herstel dat mensen ervaren. Wat welzijn betreft: wat goed is voor de natuur is ook goed voor ons. Misschien zou ons dat niet moeten verbazen.

Recente verhalen