I am I – fashion transformed

Wapperende hemden en onderbroeken in de oranjerie van een buitenplaats in Twente: dat was het decor van The Fabric of Time, de eerste tentoonstelling van beeldend kunstenaar Ellen Korth die ik bezocht. Voor die tentoonstelling had Korth hemel en aarde bewogen om historisch ondergoed te verzamelen en te fotograferen. Tijdens haar zoektocht kwam ze in contact met de conservator van Kasteel Twickel in Delden, die haar toegang gaf tot de bijzondere textielcollectie van het huis. Korth fotografeerde de fragiele, kwetsbare objecten en drukte de beelden af op flinterdun Japans papier, waarmee ze de kwetsbaarheid van dit negentiende-eeuwse erfgoed nog verder benadrukte. De foto’s werden niet alleen tentoongesteld, maar ook opgenomen in een prachtig boek.

Een tweede ontmoeting volgde in Delden, bij Women of Japan in het inmiddels gesloten museum No Hero. Daar sprak ik voor het eerst uitvoerig met de vrouw achter de foto’s. Vol passie vertelde ze over haar werk, waarin fotografie, textiel, ruimte en tekst met elkaar verweven zijn. Altijd zoekt ze het spanningsveld op tussen kijken en lezen, tussen beeld en betekenis, en tussen het werk en de ruimte waarin het zich bevindt.

Sinds die eerste ontmoeting zijn we elkaar blijven volgen. Bij openingen, tentoonstellingen en boekpresentaties zag ik hoe haar werk telkens weer terugkeert naar haar eigen levensverhaal. Vooral haar zoektocht naar de identiteit van haar moeder is me bijgebleven. Die vluchtte tijdens de Tweede Wereldoorlog van Charkow in Oekraïne naar Duitsland en later naar Nederland, maar zweeg tot aan het einde van haar leven over haar voorgeschiedenis en liet alle herinneringen eraan verdwijnen. In het boek dat Korth hierover maakte, verbindt ze die zoektocht naar haar moeders herkomst met actuele fotoreportages van mensen in Nederland.

Juist die verbinding tussen verleden en heden boeide me. Maar nog meer raakte ik gefascineerd door de manier waarop Korth delen van haar eigen leven in haar kunst heeft verwerkt. Jarenlang werkte ze met textiel als basis voor objecten en installaties. Dat was niet zomaar textiel, maar oude kleding uit een periode waarin zij vooral als ‘echtgenote van’ representatief moest zijn. Toen zij die tijd radicaal achter zich liet, besloot ze deze kleding te verknippen, te ontdoen van de oorspronkelijke kleur en via rituele onderdompelingen in natuurlijke kleurstoffen een nieuw karakter te geven. Het textiel dat zo ontstond, werd het materiaal voor abstracte sculpturen. Door het in vormen te drukken ontstonden kleine blokjes – bijna als een echo van het gevoel zelf ook jarenlang in een mal te hebben gezeten. Dag in dag uit, jaar na jaar, produceert zij vormen die steeds vrijer worden: met de hand gevormde kegels.

Al sinds de jaren negentig gebruikt Korth deze objecten in haar tentoonstellingen. Samen met haar teksten zijn deze vormen kenmerkend geworden voor haar oeuvre.

In scherp contrast met deze tot object geworden geschiedenis staat het verhaal van de Groningse Grietha Scheers, die Korth ontmoette in haar tuin vol sneeuwklokjes bij de oude pastorie in Warffum. Ook Grietha was jarenlang echtgenote met representatieve taken geweest. Maar waar Korth die periode heeft losgelaten, heeft Grietha haar juist omarmd. Ook nu haar man met pensioen is en die rol allang niet meer van haar wordt gevraagd, geniet ze nog dagelijks van het dragen van haar uitgebreide collectie couture. Of ze nu gasten ontvangt, kookt, danst of tuiniert: kleding speelt altijd een rol. Wat ooit begon als representatieve garderobe, is uitgegroeid tot een essentieel onderdeel van haar identiteit.

Tussen de twee vrouwen ontstond een vriendschap, en langzaam groeide bij Korth het idee voor een fotoboek met portretten van Scheers. Dat boek, getiteld GRIETHA, waarin ook foto’s van Korth zelf zijn opgenomen, vroeg bijna vanzelf om een serie tentoonstellingen over kleding en identiteit. Na daar samen over te hebben gebrainstormd, pakten Korth en ik dit project gezamenlijk op. Al snel was duidelijk dat het een Groningse start moest krijgen. In het huis van Grietha Scheers in Warffum, een middeleeuws stenen zaalhuis, is een installatie te zien die Korth maakte met kleding en accessoires uit Scheers’ garderobe. Met een selectie uit haar kast creëerde zij een indrukwekkende sculpturale installatie.

Het koetshuis van de Fraeylemaborg bleek vervolgens de perfecte plek om het Grietha Scheers-boek verder te vertalen naar een tentoonstelling. Geïnspireerd op Japanse ruimtes hebben de intieme zalen daar een ware metamorfose ondergaan. Met helderblauwe wanden, witte kiezels, subtiele verlichting en een zorgvuldige enscenering heeft Korth een omgeving gecreëerd waarin de bezoeker haar foto’s, objecten en installaties in alle rust kan ervaren. Je zou kunnen zeggen dat je door een boek heenloopt, maar dat doet eigenlijk geen recht aan de schoonheid van het geheel.

Speciaal voor deze gelegenheid maakte Korth ook bronzen objecten: in haar ogen een tijdloze pendant van haar textiele vormen. Textiel vergaat langzaam; objecten vallen soms gewild, soms ongewild uiteen. Door haar kegels in brons te laten gieten en ze vervolgens te patineren in uiteenlopende kleuren, gaf ze haar vormentaal een nieuwe, blijvende gedaante.

De locatie bood bovendien ruimte voor een interventie in het historische interieur – mijn specialisme als curator. Het doel was een verbinding te leggen tussen de geschiedenis van de Fraeylemaborg en het werk van Korth. Jonkvrouwe Mieke van Panhuys, dochter van de laatste bewoonster van de borg, woont op steenworp afstand in het centrum van Slochteren. Haar jeugd speelde zich grotendeels af op de borg. Ook zij heeft kleding uit haar verleden bewaard en leende voor de tentoonstelling enkele stukken uit, waaronder kinderkleding. Feestjurkjes, door Korth ingelijst en voorzien van teksten, zijn zo tijdelijke museale objecten geworden, passend gepresenteerd in de speelkamer van het huis. Nieuwe portretten van Grietha Scheers en Mieke van Panhuys, door Korth gemaakt, gaan zo vanzelfsprekend op in het historische interieur dat het lijkt alsof ze er altijd al hebben gehangen. In een slaapkamer ligt bijna achteloos een grijs mantelpakje op het bed – gedragen door Van Panhuys toen zij elf jaar oud was, bij de begrafenis van haar oma. Haar vader vond haar toen al een hele dame in dat deftige pakje. Op de vloer staan Korths textiele kegels. Zo laat de kleding verleden en heden in elkaar overvloeien.