Schilderkunst onder spanning

Het oeuvre van Ina van Zyl (1971) neemt binnen de hedendaagse kunst een eigenzinnige positie in. Haar schilderijen zijn diepgeworteld in de schildertraditie en te herleiden tot de bekendste klassieke genres: het stilleven, het portret en het landschap. Haar uitvoering is daarentegen allesbehalve conventioneel. Met een zintuiglijke intensiteit schildert zij tenen, appels, geslachtsdelen, ravijnen en roomsoezen. Daarbij vervagen de grenzen tussen genres: zo laten haar schilderingen van tenen zich tegelijk lezen als portret en landschap – als een persoonlijkheid én als glooiende vormen die doen denken aan heuvels en valleien.

Ina van Zyl studeerde in haar geboorteland Zuid-Afrika aan de Universiteit van Stellenbosch. Tussen 1992 en 1995 werkte zij als tekenaar voor het Zuid-Afrikaanse satirische striptijdschrift Bitterkomix, dat bekendstaat om zijn rauwe undergroundstijl, kritiek op de conservatieve Afrikanercultuur en aandacht voor de erfenis van de apartheid. Hoewel Van Zyl na 1995 minder strips maakte, bleef tekenen – vaak in houtskool – een onderdeel van haar praktijk. In datzelfde jaar kwam zij naar Nederland als resident van de Thami Mnyele Foundation, een instelling die de band tussen Afrikaanse kunstenaars en de Afrikaanse diaspora, in het bijzonder in Amsterdam, wil versterken. Vervolgens werd zij toegelaten tot de postacademische opleiding De Ateliers, waarna zij zich blijvend in Amsterdam vestigde. Sinds 2009 is Ina van Zyl vertegenwoordigd in de collectie van SCHUNCK, dat dat jaar twee van haar schilderijen verwierf: Long Legs (2008) en Red Apples (2009).

Ina van Zyl kiest haar motieven vanuit een persoonlijke fascinatie en haar aantrekkingskracht tot een onderwerp. Zo maakte zij een omvangrijke serie schilderijen van tenen – met of zonder sandaal – vanuit alle hoeken weergegeven. In close-up en met strakke kaders brengt Van Zyl in haar schilderijen het lichaam genadeloos dichtbij. Haar fascinatie voor felgelakte nagels en ranke voeten in hooggehakte sandalen is niet alleen geworteld in het geïdealiseerde en stereotype vrouwbeeld waarmee zij opgroeide, maar wordt vooral gevoed door de spanning die het onderwerp oproept – de frictie tussen verleiding en ongemak. Hoewel subtiel en aandachtig geschilderd, gaan haar werken niet simpelweg over schoonheid of lelijkheid, maar over de wereld die erachter schuilgaat: een innerlijk landschap van herinneringen, verlangens, angsten, verwondering, verwarring en vervreemding. Elk werk is een poging om die onderliggende wereld voelbaar te maken.

In haar stilleven Red Apples (2009) is de spanning van die onderliggende wereld autobiografische geladen. Het zintuiglijk geschilderde stilleven met rode appels belichaamt zowel verleiding als een diepgeworteld verlangen naar herkomst. Van Zyl groeide op op een fruitboerderij in Zuid-Afrika, waar haar ouders onder meer appels verbouwden – een ervaring die in haar werk doorklinkt. De tegenstrijdige gevoelens van verlokking, eenzaamheid en vervreemding die het stilleven oproept, geven het schilderij een subtiele spanning en een psychologische intensiteit. Van Zyls achtergrond sijpelt ook door in haar schilderijen van afgevlakte bergtoppen en Zuid-Afrikaanse bloemen, zoals Skaamrosie (2007) en Speldekussing (2008) – echo’s van het landschap van haar jeugd. Hoewel haar voorstellingen losstaan van een expliciete narratieve context, blijft een onderhuidse vertellaag voelbaar aanwezig.

Naast de psychologische onderstroom van verlangen en eenzaamheid in haar schilderijen van vruchten, bloemen en landschappen draagt het werk van Van Zyl ook een uitgesproken existentiële lading. In haar oeuvre onderzoekt zij thema’s als kracht en kwetsbaarheid, vitaliteit en vergankelijkheid. Zo tonen de werken Two Balls And A Stick (2023) en Darling Buds (2015) bloemenknoppen die tegelijk delicaat en krachtig lijken, op het moment van openspringen of net voordat de eerste bloemblaadjes vallen. De schilderijen Trostomaten (2005) en Eén Pruim (2008) tonen rijp en overrijp fruit vlak voor het verval. In Signal (2023) vangt Van Zyl een rookpluim op het kantelpunt tussen verschijnen en verdwijnen, waar zichtbaarheid en vergankelijkheid elkaar raken. Het fijne lichaam en de fragiele poten van de dode mug lijkt in haar schilderij Mort (2014) te zweven tegen een vlakke, abstracte achtergrond, alsof het letterlijk ‘uit de tijd is gevallen’.

Het relatief kleine formaat van Ina van Zyls werk vraagt om nabijheid. Net als haar schilderijen van tenen, bloemen en gebakjes zijn ook haar voorstellingen van vulva’s en penissen zorgvuldige observaties, opgebouwd met subtiele verfstreken en verfijnde kleuren. De nuances van huidtinten, plooien en schaduwen in de werken Goblet (2023) en Trophy Hunter (2023) roepen tactiele associaties op, waardoor het kijken bijna iets fysieks krijgt. De schilderijen verleiden door hun aandachtige schilderkunst, maar confronteren tegelijkertijd met een vorm van intimiteit die zich niet volledig laat neutraliseren door esthetische afstand. Zo opent Van Zyl een ruimte waar tegenstrijdige gevoelens als aantrekking en terughoudendheid, herkenning en vervreemding, schoonheid en ongemak met elkaar in spanning staan, en waarin juist die frictie de intensiteit en de lading van het werk versterkt.

Ina van Zyls oeuvretentoonstelling bij SCHUNCK markeert haar eerste omvangrijke solotentoonstelling in Nederland en onderstreept de kracht van haar consistente en uitgesproken kunstenaarschap. Van Zyls artistieke praktijk is stevig verankerd in de schilderkunst en tegelijkertijd onderzoekt zij het medium zelf – het kijken, de verhouding tot het lichaam en de rol van esthetiek. Zonder expliciet taboes te willen doorbreken, schept zij ruimte voor thema’s als kwetsbaarheid, vergankelijkheid, ongemak en vrouw-zijn, die resoneren binnen de context van de SCHUNCK-collectie en ver daarbuiten.