Veelgezocht:

Laatste issue

No. 41 Lente 2026 15,00

Metamorfose

‘Manipulatie is van alle tijden’

Artikel
No. 41 •

We vroegen zeven curatoren en directeuren vooruit te kijken. Welke thema’s en trends gaan de komende jaren het gesprek bepalen? En welke kunstenaars laten nu al zien waar het heen gaat? Frits Scholten is conservator beeldhouwkunst van het Rijksmuseum in Amsterdam. Deze lente is hier de tentoonstelling Metamorfosen te zien die hij samenstelde en tot stand kwam in samenwerking met Galleria Borghese in Rome.

Tekst: Frits Scholten
Fig 1. Gian Lorenzo Bernini, Slapende Hermaphroditus, 2de eeuw (figuur), 1620 (matras), marmer, 169 x 89 cm, Musée du Louvre, Parijs, nu te zien in het Rijksmuseum, Amsterdam

Alles is in beweging, verandert, maar verdwijnt nooit helemaal. Tot dat universele inzicht kwam dichter Ovidius aan het begin van onze jaartelling. In zijn Metamorfosen werkte hij die gedachte verder uit in talrijke gedaantewisselingen die zich op menselijk, natuurlijk en bovennatuurlijk vlak manifesteren. Onder de kunstenaars die zich hierdoor lieten inspireren springt er een voor mij uit: de beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini (1598-1680). Als geen ander wist hij het proces van de gedaantewisseling zichtbaar te maken. Hij deed dat door de rollen om te draaien: niet het kunstwerk maar de toeschouwer beweegt.

Bernini paste dit voor het eerst toe in zijn verwerking van een opgegraven Romeins beeld van een liggende, naakte Hermaphroditus, de jongeling die werd aangerand door een dolverliefde waternimf en door goddelijk ingrijpen met haar samensmolt tot één nieuw, tweeslachtig wezen. Voor het beeld maakte hij een matras van marmer waarop Hermaphroditus slaapt. Van achter oogt het als een sensuele, sluimerende vrouw, losgewoeld uit haar laken. Die pose prikkelt – voyeurisme is niemand vreemd – om ook haar voorkant te bekijken. Rondlopend voltrekt zich de gendertransitie als blijkt dat ze zowel borsten als een penis heeft en vrouw noch man is.

Fig 2. Sharan Bala, trying not to know is an active process of denial and forgetting, don’t forget to forget, installatie en video, 2022

Voor kunstenaar Sharan Bala (1986), zelf intersekse, werkte Bernini’s beeld bevrijdend: ­als eindproject aan de Rietveld Academie in ­Amsterdam installeerde ze in 2022 haar medische dossier bladzijde voor bladzijde aan een muur, met ertegenover een beeldscherm waarop ze zelf te zien is als Bernini’s Hermaphroditus. Niet sluimerend, maar de toeschouwer die tussen haar en haar medisch archief in staat, aankijkend. Een louterend zelfonderzoek, maar vooral een scherpe kritiek op de dwingende medische blik die haar sinds haar geboorte jarenlang met onvrijwillige behandelingen en onnodige ingrepen heeft willen conformeren aan geldende normen. Manipulatie is van alle tijden.

Ovidius zet aan tot kritisch denken en roept op om ons bewuster te zijn van veranderingen. Niet alleen medische en cosmetische, maar ook kosmische. In de Metamorfosen laat hij de aarde zelf aan het woord, want zij is voor hem ook een bezield, levend organisme: Als zee en aarde en de hemelpolen zullen worden vernietigd, keren wij terug tot de vroegere chaos. Red uit de vlammen al wat er nog rest, en zorg voor het wereldgebeuren.

De dichter geloofde in zielen die van lichaam naar lichaam verhuizen en steeds van gedaante wisselen, in de continuïteit van het al. Maar wat als ook de ziel van Moeder Aarde verhuist? Is de crisis van onze wereld slechts een metamorfose? Of verliezen we met haar ook het vrouwelijke in onszelf – de menselijke waardigheid, de empathie en de zorg voor elkaar?

Dit is een artikel uit See All This #41, lente 2026. Bestel het nummer hier.

Recente verhalen